Як быць з сабой і з іншым у перыяд вострага стрэсу?
Першая рэакцыя на экстрэмальную падзею — шок і траўматычны стрэс, ён доўжыцца да 2-3 дзён. Потым наступае перыяд вострага стрэсавага расстройства. Тут любыя вашы паводзіны — гэта нармальная рэакцыя на ненармальныя абставіны. Шмат у чым стан, настрой і адчуванні ў гэты час абумоўлены комплексам фізіялагічных і біяхімічных рэакцый.
Добрая навіна ў тым, што як бы груба гэта ні гучала, але наша псіхіка адаптуецца нават да самых жудасных жахаў. Перыяд адаптацыі доўжыцца ад 2 да 4 тыдняў, далей псіхіка прыходзіць у натуральнае знясіленне, выпрацоўваецца талерантнасць да стрэсара, эмацыйны адказ на стымулы змяншаецца, мы перапрацоўваем і пераасэнсоўваем тое, што з намі адбывалася.
Прыкметы вострага стрэсавага расстройства: эмацыйная засяроджанасць, цяжкасці рэгулявання паводзінаў, пачуццё нерэальнасці таго, што адбываецца, праблемы са сном, прыёмамі ежы, паніка і трывога, абыякавасць да бытавых рэчаў, бяссілле, агрэсія і аўтаагрэсія, разгубленасць. Вядома, важную ролю тут адыгрывае кантэкст і акалічнасці, у якіх вы знаходзіцеся тут і цяпер, ваш жыццёвы досвед.
Паспрабуйце апісаць свой комплекс рэагавання: як вы перажываеце гэты час? Якія рэакцыі назіраеце ў сабе? Якая была дынаміка перажывання таго, што адбывалася? Што для вас было складана, а што стала памоцным, што падтрымала?
Пра посттраўматычнае стрэсавае расстройства варта казаць, калі негатыўная сімптаматыка захоўваецца на працягу месяца пасля экстрэмальных падзей, а дакладны дыягназ можа паставіць толькі спецыяліст.
Чым больш эфектыўна мы спраўляемся са сваімі перажываннямі і рэакцыямі ў перыяд вострага стрэсу, тым меншая верагоднасць негатыўных наступстваў для псіхікі і нашай асобы ў цэлым. Таму крытычна важна клапаціцца пра сябе зараз, наколькі гэта магчыма, і не адкладаць гэта “на нявызначанае потым”. Надаючы нават крыху часу рэакцыі на тое, што адбываецца, і расслабленне кожны дзень, вы даяце псіхіцы магчымасць перапрацаваць стрэс, выводзячы свядомасць са стану пастаяннага напружання. Усведамляючы наступствы і прымаючы рашэнне прымаць меры цяпер, вы клапоціцеся пра сваю будучыню, хоць пра гэта зусім і не думаецца.
Увесь час сутыкаючыся з моцным трыгерам, псіхіка ўжо не так моцна на яго рэагуе. Павышаецца талерантнасць да стымулаў, ваш болевы парог, прыходзіць прывыканне. На жаль, нам трэба прызвычайвацца да жахаў, страху, стратаў і болю, але да шчасця для нашага выжывання мы можам звыкнуцца з вельмі страшнымі рэчамі: рана ці позна псіхіка знойдзе спосаб прыстасавацца. Гэта натуральны механізм.
Іншы механізм, які дапамагае псіхіцы адаптавацца, — развенчванне катастрафічных чаканняў рэальнасцю і тым, што вы маглі сябе недаацаніць. Напрыклад, вы былі ўпэўненыя, што нешта не зможаце перажыць, гэта вас разаб’е знутры, але з часам пачынаеце заўважаць, што спраўляецеся і знаходзіце сілу і сэнс жыць далей. У стрэсе мы схільныя думаць палярнымі катэгорыямі, рабіць грубыя абагульненні, верыць у драматычныя сцэнары і атаясамліваць сябе з эмоцыямі. Па меры таго, як напал стрэсу і ваша напружанне будуць спадаць, будуць слабець і псіхалагічныя абароны, скажэнні. Вельмі важны тут час, і гэта той выпадак, калі ён лечыць.
Як быць з іншым?
Калі побач з вамі чалавек, які перажывае складаныя пачуцці, словы “ўсё будзе добра” наўрад ці яму дапамогуць – хутчэй, яшчэ больш параняць. Дайце яму зразумець, што вы гатовыя быць побач і вытрымліваць яго стан. Не цісніце, не давайце ацэнак, будзьце цярплівыя, запыйтайцеся проста: “як я магу табе дапамагчы?”, “хочаш, я пабуду побач або абдыму цябе?”, “што цябе зараз можа падтрымаць?”. Сама па сабе прастора прымання, шчырасці і ўвагі, магчымасць паказаць і агрэсію, і слабасць даюць сігнал, што мы ў бяспецы і можам расслабіцца.
Вось некалькі галоўных прынцыпаў, як быць з чалавекам, які перажывае вострае стрэсавае расстройства ці афектны стан. Перадусім трэба вярнуць чалавеку кантакт з рэальнасцю, звярнуць яго ўвагу на тое, што ён у бяспецы і ў яго ёсць ваша падтрымка. Што тут важна: ненадакучліва аказваць практычную дапамогу, падтрымку; гатоўнасць выслухаць чалавека, не прымушаць яго размаўляць; уменне суцешыць.
Паважайце права людзей самім прымаць рашэнні, але дайце зразумець, што, нават калі яны адмовяцца ад дапамогі зараз, яны могуць звярнуцца па яе ў будучыні. Не трэба даваць ілжывых абяцанняў ці непраўдзівых звестак, навязваць сваю дапамогу.
Схема аказання першай псіхалагічнай дапамогі:
1. Устанавіць кантакт з чалавекам, ствараючы і падкрэсліваючы, што ён/яна ў бяспецы (скажыце, што вы тут, каб дапамагчы, зарыентуйце чалавека ў прасторы і далейшых дзеяннях, задавайце адкрытыя пытанні тыпу “што з вамі зараз адбываецца?”).
2. Растлумачце, што з чалавекам адбываецца (праўляйце ўдзел і ўвагу да таго, што кажа чалавек, перафразуйце пачутае з імкненнем зразумець чалавека “гэта значыць, ты меў/ла на ўвазе…”, “ці правільна я зразумела, вы кажаце пра …”). Не выкарыстоўвайце тут дырэктыўныя і ацэначныя фармулёўкі, гэта можа напалохаць. Будзьце шчырымі і адкрытымі, нават калі баіцеся памыліцца. Калі раптам нешта не так, суразмоўца ўдакладніць, што ён меў на ўвазе, паправіць.
3. З пачутага, аб’ектыўнай ацэнкі пагроз, эмацыйнага стану і паводзін чалавека, наколькі ён спраўляецца з сітуацыяй і гатовы дзейнічаць, выберыце сваю лінію інтэрвенцыі, ацаніце разам існуючыя патрэбы, рэсурсы, распрацуйце план дзеянняў на бліжэйшы час.
Калі чалавек разумее, што і як ён будзе рабіць далей, — выслухайце, падтрымайце і дайце ведаць, што ў выпадку патрэбы яму дапамогуць. Калі сітуацыя складанейшая і чалавек знаходзіцца ў разгубленасці, афектыўным стане, ён расказвае пра цяжкасці з побытавымі рэчамі, — дадаткова абмяркуйце, пашукайце з чалавекам яго рэсурсы ўнутры (мінулы вопыт, як зараз ён можа сябе падтрымаць) і звонку (сябры, арганізацыі), прагаварыце з ім план дзеянняў на бліжэйшы час. Калі вы бачыце, што стан чалавека небяспечны для яго ж і патрабуе неадкладнага ўмяшальніцтва, а вашых кампетэнцый і вопыту не дастаткова, перанакіруйце яго да спецыяліста.
Памятайце: важна аказваць дапамогу свядома і ўважліва як да сябе (калі ў вас няма ўласных сіл, рэсурсаў кампетэнцый, знайдзіце таго, хто зможа дапамагчы замест вас, а самі вазьміце паўзу. Тым самым вы зберажэце сябе, прадухіліўшы эмацыйнае выгаранне, цынізм, абыякавасць да сваёй працы і іншага).
З іншага боку, з-за свайго вялікага жадання дапамагчы, можна не заўважыць жаданняў і патрэбаў іншага, нібыта “наносячы” яму дабро.
Гэта небяспечна для вас, бо ў адказ вы можаце сустрэцца з тым, што вашу дапамогу “не ацанілі належным чынам”, сутыкнуцца з пачуццём расчаравання.
Небяспечна і для іншага: дапамагаючы там, дзе чалавек можа справіцца самастойна, не заахвочваючы да актыўнасці самаго чалавека, мы рызыкуем умацаваць у яго ўяленне пра сябе як чалавека бездапаможнага, ствараючы пэўную залежнасць. Мы пазбаўляем яго пазітыўнага досведу пераадолення цяжкасцяў і наступнага росту, вяртання пачуцця страчанага кантролю і веры ў свае сілы.
Беларуская Рада культуры
Аўтар: Вольга Сарока, псіхолаг, магістр псіхалагічных навук, аўтарка праекта “Псіхалагічная аптэчка беларуса”
